De Hemel van de Nacht van de Kroning van Napoleon
Op 2 december 1804 verrichtte Napoleon Bonaparte onder de majestueuze gewelven van Notre-Dame de Paris een daad zonder precedent in de geschiedenis van Frankrijk. Hij nam de kroon uit de handen van paus Pius VII en plaatste deze op zijn eigen hoofd, waarmee hij zichzelf uitriep tot Keizer der Fransen. Deze sterrenkaart vangt het sterrengewelf zoals het boven Parijs verscheen op die winternacht waarop Frankrijk een nieuw tijdperk inging — dat van het Keizerrijk.
Historische context
Op 2 december 1804 beleefde Parijs een van de buitengewoonste dagen in zijn duizendjarige geschiedenis. Vanaf de dageraad waren de straten van de hoofdstad zwart van de mensen. Tienduizenden Parijzenaars en provincialers, van overal uit Frankrijk, verdrongen zich langs de route van de Tuilerieeen naar Notre-Dame de Paris. De keizerlijke stoet, van ongekende pracht, doorkruiste de stad onder daverend gejuich. Napoleon Bonaparte, de onbekende Corsicaan die meester van Europa was geworden, stond op het punt de keizerskroon te ontvangen.
Notre-Dame was voor de gelegenheid getransformeerd. De architect Charles Percier en de schilder Jean-Baptiste Isabey hadden een spectaculaire metamorfose van de gotische kathedraal begeleid. Draperieen van karmozijnrood fluweel, geborduurd met gouden bijen — het symbool van de nieuwe dynastie — bedekten de stenen muren. Duizenden kaarsen verlichtten het schip en wierpen een gouden licht op de gezichten van de negenduizend gasten die het gebouw vulden. Paus Pius VII, speciaal uit Rome gekomen, zat bij het altaar in zijn wit-gouden pontificale gewaden.
De ceremonie begon rond het middaguur, maar het moment dat geschiedenis zou schrijven vond plaats om twee uur 's middags. Toen de paus zich gereedmaakte om de kroon op Napoleons hoofd te plaatsen, nam Napoleon hem uit zijn handen en zette hem zelf op zijn voorhoofd. Dit zorgvuldig voorbereide gebaar zond een duidelijke boodschap naar de hele wereld: Napoleon dankte zijn macht aan niemand — niet aan de paus, niet aan God, niet aan het volk. Hij was zijn eigen schepper. Vervolgens kroonde hij Josephine, die voor hem knielde met tranen in haar ogen. Jacques-Louis David, de hofschilder, zou deze scene vereeuwigen in een monumentaal schilderij dat vandaag in het Louvre hangt.
Die avond, terwijl Parijs in vervoering vierde, bood de winterhemel een schouwspel van ijzige schoonheid boven de kathedraal. De decembernacht viel vroeg over de hoofdstad, en sterren doorboorden een hemel van diepste zwart. Het sterrenbeeld Orion, de hemelse krijger, rees op in het oosten, als een voorteken voor de man die de Grande Armee door heel Europa zou leiden. Sirius, de ster van de Grote Hond, schitterde met een bijna bovennatuurlijke glans in de frisse Parijse winterlucht. Tweelingen domineerde het zenit, terwijl Stier, met het rode oog van Aldebaran, boven de torens van Notre-Dame troonde.
De Melkweg strekte zich uit in een bleke boog boven de Seine, zijn miljarden sterren vormden een hemels diadeem dat de aardse kroon weerspiegelde die Napoleon zojuist op zijn hoofd had geplaatst. Jupiter, de koninklijke planeet bij uitstek, scheen aan de avondhemel, alsof hij deze keizerlijke wijding goedkeurde. De Pleiaden, die kleine sterrenhoop die de Ouden associeerden met de dochters van Atlas, fonkelden nabij het zenit als een hemels juweel.
Napoleon was vijfendertig jaar oud. Tien jaar eerder was hij niets meer dan een onbekende Corsicaanse artillerieofficier. Vijf jaar voor de kroning was hij Eerste Consul. Nu was hij Keizer. Zijn komeetachtige opgang leek de wetten van de politieke zwaartekracht te trotseren, net zoals kometen de regelmatige banen van planeten trotseren. En als een komeet zou zijn heerschappij schitterend maar kortstondig zijn.
De kroning van 1804 markeerde het definitieve einde van de Franse Revolutie en de geboorte van een nieuwe orde. De Republiek, geboren in bloed en razernij in 1789, maakte plaats voor een Keizerrijk dat de kaart van Europa zou hertekenen. De Code civil, enkele maanden eerder uitgevaardigd, zou Napoleon zelf overleven en het juridische fundament worden van tientallen naties. De beginselen van gelijkheid voor de wet, gewetensvrijheid en individuele verdienste, gesmeed in de revolutionaire smeltkroes, waren nu in het marmer van het recht gebeiteld.
Maar die sterrenhemel boven Notre-Dame droeg ook de kiemen van de komende tragedie in zich. De man die zichzelf zojuist tot keizer had gekroond, zou Frankrijk in verwoestende oorlogen leiden. Austerlitz, Jena, Wagram — verblindende overwinningen die de grenzen van Europa hertekenden. Dan de Russische veldtocht van 1812, de Berezina, Leipzig, en ten slotte Waterloo in 1815. In elf jaar rees het Napoleontische Keizerrijk op en stortte het in, miljoenen doden en een getransformeerd continent achterlatend.
Josephine, de vrouw die Napoleon die dag met zichtbare tederheid kroonde, zou vijf jaar later om redenen van staat verstoten worden, omdat zij het Keizerrijk geen erfgenaam had geschonken. Zij zou sterven in 1814 op Malmaison, met een gebroken hart. Napoleon, na Waterloo verbannen naar Sint-Helena, zou aan zijn naasten toevertrouwen dat de dag van zijn kroning de mooiste van zijn leven was geweest.
Paus Pius VII, vernederd door Napoleons gebaar, zou vijf jaar lang gevangene van de Keizer blijven, van 1809 tot 1814, en weigeren te buigen voor de keizerlijke wil. Deze confrontatie tussen wereldlijke en geestelijke macht deed denken aan de grote middeleeuwse twisten tussen pausen en keizers, hier uitgevochten onder een sterrenhemel die al vele andere kroningen binnen de muren van Notre-Dame had aanschouwd.
Vandaag nodigt deze sterrenkaart ons uit om omhoog te kijken naar dezelfde sterren die boven Parijs schenen in die stichtende nacht. Dezelfde Orion, dezelfde Sirius, dezelfde Pleiaden die Napoleons pad verlichtten, verlichten nog steeds onze winternachten. Keizerrijken komen en gaan, kronen gaan van hoofd tot hoofd, maar de sterrenhemel blijft bestaan, een onveranderlijke getuige van menselijke ambities en dwaasheden.