De Hemel van de Nacht waarop een Schimmel het Lot van de Mensheid Veranderde
Op 28 september 1928 merkte Alexander Fleming, een Schotse bacterioloog in het St Mary's Hospital in Londen, iets vreemds op bij het onderzoeken van petrischalen die hij voor zijn vakantie had achtergelaten: een schimmel had er een gecontamineerd, en de stafylokokkenkolonies eromheen waren vernietigd. Deze toevallige waarneming zou leiden tot de ontdekking van penicilline, het eerste antibioticum, en honderden miljoenen mensenlevens redden. Deze sterrenkaart vangt het sterrengewelf boven Londen die avond — de hemel waaronder de moderne geneeskunde werd geboren.
Historische context
Het verhaal van penicilline is een van de meest buitengewone in de wetenschap — een verhaal waarin toeval, slordigheid en de genialiteit van observatie samenvloeien om een ontdekking voort te brengen die meer mensenlevens zou redden dan welke andere ook in de geschiedenis van de geneeskunde.
Alexander Fleming was zevenenveertig jaar oud in september 1928. Schots van geboorte, zoon van een boer uit de Lowlands, had hij geneeskunde gestudeerd in Londen en als kapitein gediend in het Royal Army Medical Corps tijdens de Eerste Wereldoorlog. In de veldhospitalen van Vlaanderen had hij duizenden soldaten zien sterven — niet aan hun verwondingen, maar aan de infecties die zich erin ontwikkelden. De antiseptica van die tijd — fenol, jodium — waren bijna even destructief voor gezond weefsel als voor bacteriën. Fleming kwam uit de oorlog met een obsessie: een stof vinden die bacteriën kon doden zonder menselijke cellen te vernietigen.
Terug in Londen na de oorlog trad Fleming toe tot de afdeling bacteriologie van het St Mary's Hospital in Paddington, onder leiding van Sir Almroth Wright, een pionier op het gebied van vaccinatie. Zijn laboratorium op de tweede verdieping was berucht rommelig — een eigenschap die, door een buitengewone speling van het lot, de loop van de geschiedenis zou veranderen.
In september 1928 vertrok Fleming voor een familievakantie naar Schotland en liet een stapel petrischalen achter met kweken van Staphylococcus aureus — bacteriën verantwoordelijk voor veel dodelijke infecties. De ramen van zijn laboratorium, uitkijkend op Praed Street, stonden op een kier om lucht te laten circuleren in de nazomerse warmte.
Toen Fleming op 28 september terugkeerde, begon hij zijn petrischalen te sorteren en de gecontamineerde in een bak met ontsmettingsmiddel te gooien. Op dat moment kwam zijn voormalige assistent, Merlin Pryce, op bezoek. Fleming, die zijn werk wilde laten zien, pakte een schaal die hij net opzij had gezet. Hij bekeek haar nauwkeuriger. En hij zag iets dat hem deed stilstaan.
Een vlek groene schimmel had zich op de agar ontwikkeld — een alledaagse besmetting in de laboratoria van die tijd. Maar rond deze schimmel waren de stafylokokkenkolonies verdwenen. Een transparante cirkel omringde de schimmel, alsof een onzichtbare kracht de bacteriën had opgelost. Fleming sprak toen de legendarisch geworden woorden, met typisch Brits understatement: «Dat is grappig.» ("That's funny.")
Wat Fleming zag was het effect van een stof uitgescheiden door de schimmel Penicillium notatum — een stof die in staat was bacteriën op afstand te vernietigen. Hij noemde het «penicilline». Hij besteedde de volgende weken aan de bestudering ervan en ontdekte dat het effectief was tegen een breed spectrum van pathogene bacteriën terwijl het opmerkelijk onschadelijk bleef voor menselijke en dierlijke cellen. Dit was precies wat hij zocht sinds de loopgraven van Vlaanderen.
Welke hemel waakte over Londen die avond van 28 september 1928? De Londense herfst was net begonnen. De schemering viel vroeg over Paddington, de gaslantaarns van Praed Street wierpen hun geelachtige gloed op de natte trottoirs. Boven de daken van het St Mary's Hospital bood de septemberhemel een opmerkelijk schouwspel.
Het sterrenbeeld Boogschutter stond laag aan de zuidelijke horizon, met het hart van de Melkweg — onzichtbaar vanuit de lichtvervuilde Londense hemel, maar aanwezig achter de lichtende sluier van de stad. De Zomerdriehoek domineerde nog het firmament: Vega, in de Lier, scheen bijna in het zenit met haar kenmerkende blauwe licht; Deneb, in de Zwaan, markeerde de top van het Noorderkruis; en Altair, in de Arend, fonkelde in het zuiden. Het sterrenbeeld Pegasus rees op in het oosten, zijn Groot Vierkant van vier sterren gemakkelijk herkenbaar. Fomalhaut, de eenzame ster van de Zuidelijke Vis, knipperde laag aan de zuidelijke horizon — een van de weinige heldere sterren in dat sobere deel van de herfstelijke hemel.
Maar Fleming keek die avond niet naar de sterren. Hij keek naar een petrischaal. En in die petrischaal, in de remmingszone rond een groenachtige schimmel, zag hij iets dat niemand voor hem had begrepen: de toekomst van de geneeskunde.
Het zou nog meer dan een decennium duren voordat penicilline een bruikbaar geneesmiddel werd. Fleming zelf slaagde er nooit in de stof in voldoende hoeveelheid te produceren of te zuiveren. Het waren Howard Florey en Ernst Boris Chain, in Oxford, die dat titanenwerk verrichtten tussen 1939 en 1941, midden in de Tweede Wereldoorlog. In 1944 werd penicilline op industriële schaal geproduceerd in de Verenigde Staten, en de geallieerde soldaten van D-Day waren de eersten die er massaal van profiteerden. Infecties die eerder binnen dagen doodden werden in uren overwonnen.
In 1945 ontvingen Fleming, Florey en Chain de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde. In zijn acceptatietoespraak sprak Fleming een profetische waarschuwing uit: als penicilline zonder onderscheid zou worden gebruikt, zouden bacteriën resistentie ontwikkelen. Die waarschuwing, decennialang grotendeels genegeerd, weerklinkt vandaag met alarmerend urgentie, in een tijd waarin antibioticaresistente «superbacteriën» een van de ernstigste bedreigingen voor de wereldgezondheid vormen.
Men schat dat penicilline en de daarvan afgeleide antibiotica sinds hun introductie meer dan 200 miljoen mensenlevens hebben gered. Vóór penicilline kon een simpele geïnfecteerde snee dodelijk zijn. Een bacteriële longontsteking was vaak een doodvonnis. Tuberculose, roodvonk, bloedvergiftiging — geselen die de mensheid al millennia decimeerden — werden behandelbare aandoeningen die in enkele dagen overwonnen konden worden.
Alles omdat op een septemberochtend in 1928 een Schotse bacterioloog met een rommelig laboratorium een schimmelvlek opmerkte op een vergeten schaal. Onder de herfstelijke hemel van Londen, in een klein laboratorium in Paddington, hadden toeval en observatie samengezworen om de mensheid haar krachtigste wapen tegen ziekte te schenken — geboren uit een schimmel, onder de sterren.