De Hemel van de Nacht van het Vrouwenkiesrecht in Frankrijk
Op 21 april 1944, midden in de Tweede Wereldoorlog, nam het Frans Comite van Nationale Bevrijding in Algiers de verordening aan die Franse vrouwen het stemrecht en het recht om zich verkiesbaar te stellen verleende. Na meer dan een eeuw strijd werden Francaises eindelijk volwaardige burgers. Deze sterrenkaart vangt het sterrengewelf zoals het boven Parijs verscheen in die lentenacht waarop de helft van de Franse bevolking eindelijk burgerlijke gelijkheid verwierf.
Historische context
Op 21 april 1944 werd in Algiers, op het hoofdkwartier van het Frans Comite van Nationale Bevrijding, een historische verordening ondertekend. Artikel 17 bepaalde dat "vrouwen kiesgerechtigd en verkiesbaar zijn onder dezelfde voorwaarden als mannen." In een enkele zin kwam anderhalve eeuw van uitsluiting ten einde. De Franse vrouwen, die sinds de invoering van het algemeen mannenkiesrecht in 1848 van de stembus waren geweerd, werden eindelijk volwaardige burgers.
Deze beslissing, genomen onder het gezag van generaal de Gaulle terwijl Frankrijk nog onder Duitse bezetting stond, was voorbereid door decennia van feministische strijd. De weg was lang, kronkelig en vaak pijnlijk geweest. In de eerste uren van de Franse Revolutie had Olympe de Gouges in 1791 haar Verklaring van de Rechten van de Vrouw en Burgeres opgesteld, waarin zij gelijkheid tussen de seksen eiste. Deze stoutmoedigheid kostte haar het leven: zij werd in 1793 geguillotineerd.
Gedurende de hele negentiende eeuw hadden Franse vrouwen een verbeten strijd gestreden. Hubertine Auclert, bijgenaamd "de Franse suffragette," richtte in 1876 de eerste Franse suffragistengroep op. Zij weigerde belasting te betalen, met het argument dat er geen belasting zonder vertegenwoordiging mocht zijn. Madeleine Pelletier, de eerste vrouwelijke assistent-arts aan de psychiatrische ziekenhuizen van Parijs, voerde actie voor het stemrecht terwijl ze mannenkleding droeg als teken van protest. Louise Weiss, journaliste en politica, organiseerde in de jaren dertig spectaculaire demonstraties en ketende suffragettes vast aan de hekken van de Senaat.
Toch liep Frankrijk achter op veel landen. Nieuw-Zeeland had het vrouwenkiesrecht al in 1893 ingevoerd. Finland in 1906. Het Verenigd Koninkrijk in 1918 voor vrouwen boven de dertig, daarna in 1928 voor alle vrouwen. De Verenigde Staten in 1920 met het 19e Amendement. Duitsland en Oostenrijk in 1918. Frankrijk, zelfverklaard vaderland van de mensenrechten, was een van de laatste West-Europese landen die deze stap zette.
In de nacht van 21 april 1944, terwijl de verordening zojuist in Algiers was aangenomen, bood de lentehemel boven Parijs — Parijs nog bezet, Parijs dat op zijn bevrijding wachtte — een schouwspel van serene schoonheid. Leeuw heerste aan de zuidelijke hemel, zijn majestueuze vorm kracht en moed oproepend. Regulus, het hart van de Leeuw, schitterde met koninklijke glans, alsof het deze verovering van gelijkheid begroette. De Grote Beer, hoog aan de noordelijke hemel, spreidde zijn zeven sterren in een vertrouwde boog.
Maagd, de Maagd, rees op in het oosten, in haar hand de ster Spica, symbool van vruchtbaarheid en vernieuwing. Dit sterrenbeeld, een van de oudste van de dierenriem, is in veel culturen geassocieerd met vrouwelijke godheden: Demeter bij de Grieken, Isis bij de Egyptenaren, de Maagd Maria in de christelijke traditie. Zijn aanwezigheid aan de hemel in deze nacht van overwinning voor de rechten van vrouwen leek bijzonder welsprekend.
Arcturus, een van de helderste sterren van de lentehemel, vlammde in het oosten, hemelse gids van de Ossenhoeder. Tweelingen, met Castor en Pollux, daalden naar het westen, terwijl Jupiter, de planeet van gerechtigheid en autoriteit, aan de avondhemel scheen, alsof hij deze historische beslissing bezegelde.
Parijs leefde onder de bezetting. De straten waren onderworpen aan de avondklok. De Parijzenaars wisten nog niet dat in minder dan vier maanden de hoofdstad bevrijd zou zijn. Maar in die aprilnacht, onder die lentesterren, had zich een stille revolutie voltrokken duizenden kilometers verderop, aan de andere kant van de Middellandse Zee.
Het zou tot 29 april 1945 duren voordat de Francaises voor het eerst hun stemrecht uitoefenden, bij de gemeenteraadsverkiezingen. Op die dag gingen miljoenen vrouwen naar de stembus, sommigen in tranen, anderen met een glimlach, allen met het besef een historisch moment te beleven. In Algiers, Lyon, Marseille en in het eindelijk bevrijde Parijs wachtten rijen vrouwen geduldig voor de stemlokalen, hun kiezerskaarten als schatten in hun handen.
De Senaat, die tussen 1919 en 1936 zes keer de door de Kamer van Afgevaardigden aangenomen wetsvoorstellen over vrouwenkiesrecht had geblokkeerd, bestond niet meer. De Derde Republiek, die vrouwen dit recht stelselmatig had geweigerd, was in 1940 ingestort. Het was paradoxaal genoeg in de chaos van oorlog en bezetting dat de Franse vrouwen eindelijk verkregen wat hun in vredestijd was geweigerd.
De rol van vrouwen tijdens de oorlog was doorslaggevend geweest. In het Verzet hadden vrouwen als Lucie Aubrac, Germaine Tillion, Danielle Casanova en Bertie Albrecht hun leven geriskeerd en soms gegeven voor de vrijheid van Frankrijk. Zij hadden gediend als verbindingsagenten, verzetsstrijders en Joodse families verborgen, Duitse installaties gesaboteerd en vitale inlichtingen doorgegeven. Hoe kon men hun na zulke offers het stemrecht blijven ontzeggen?
Generaal de Gaulle zou in zijn memoires schrijven dat deze beslissing vanzelfsprekend was. Maar deze vanzelfsprekendheid had honderdvijfenvijftig jaar nodig gehad om zich door te zetten, sinds de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger van 1789 — een verklaring die, zoals haar naam aangaf, zich slechts tot mannen richtte.
Vandaag nodigt deze sterrenkaart ons uit om omhoog te kijken naar dezelfde sterren die boven Parijs schenen in die stichtende nacht. Dezelfde Maagd, dezelfde Leeuw, dezelfde Grote Beer die die aprilnacht van 1944 verlichtten, verlichten nog steeds onze lentenachten. De sterren kennen geen discriminatie. Ze schijnen met hetzelfde licht voor alle mensen, mannen en vrouwen, en herinneren ons eraan dat gelijkheid geschreven staat in de orde van het universum zelf.